Cây trồng chỉ phát triển bình thường trong điều kiện môi trường thích ứng. Các yếu tố ngoại cảnh như chất dinh dưỡng, chế độ nước, nhiệt độ, ánh sáng không phù hợp hoặc xuất hiện các chất độc hại khác sẽ gây rối loạn sinh lý và làm biến đổi quá trình trao đổi chất, ảnh hưởng lớn đến khả năng sinh trưởng, phát triển của cây, dẫn đến năng suất thu hoạch thấp (có khi mất trắng) và chất lượng nông sản phẩm giảm (có khi không sử dụng được). Hiện tượng đó gọi là bệnh sinh lý hay bệnh do môi trường gây ra, cần được chủ động phòng chống để sản xuất hiệu quả.

Các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phát sinh bệnh

Khi thấy hiện tượng cây trồng phát triển không bình thường như: còi cọc, vàng lá, bạch tạng, thối rễ, xoắn chùn ngọn hoặc trổ hoa không thoát, quả hạt teo lép..., người ta thường nghĩ nhiều đến việc cây đã bị côn trùng hoặc vi sinh vật xâm nhiễm gây hại mà ít nghĩ đến ảnh hưởng của môi trường. Vậy có những yếu tố môi trường nào và các yếu tố đó đã ảnh hưởng như thế nào đến sự phát sinh bệnh. Xin đề cập đến một số điểm cơ bản sau:

- Các yếu tố dinh dưỡng trong đất không phù hợp: Do thực tế sản xuất hiện nay là tập trung cho mục tiêu năng suất và sản lượng, vì vậy mà người ta sử dụng ngày càng nhiều các giống cây trồng năng suất cao, thời gian sinh trưởng ngắn để quay vòng nhanh, điều đó đồng nghĩa với việc khai thác một cách cao độ các chất dinh dưỡng trong đất. Bên cạnh đó, chế độ phân bón lại quá lạm dụng phân hoá học, xem nhẹ việc chế biến sử dụng phân xanh, phân chuồng và bón vôi nên đất trồng ngày một cạn kiệt dinh dưỡng, đặc biệt là các yếu tố trung, vi lượng không còn đủ và cân đối cho cây phát triển bình thường.

- Chế độ nước không phù hợp: Mỗi loại cây trồng có khả năng khai thác nước (tính chịu hạn) khác nhau và yêu cầu sử dụng nước cũng khác nhau. Điều này dễ nhìn thấy là khi thiếu nước cây bị khô héo, khi thừa nước cây bị thối rễ, vàng lá, sinh trưởng và phát triển kém. Ngoài ra, độ ẩm còn liên quan đến hoạt động của các vi sinh vật và sự tích tụ, giải phóng các chất độc trong đất.

- Thời tiết bất lợi: Mỗi cây trồng có khả năng thích ứng với một phạm vi nhiệt độ nhất định. Nhiệt độ không phù hợp hoặc thời tiết biến đổi đột ngột như nắng nóng, rét đậm, rét hại kéo dài đều làm cho cây trồng phát triển không bình thường, thậm chí không hình thành được năng suất.

- Những chất độc hại khác: Đó là những chất độc như sắt, nhôm di động, các kim loại nặng, các khí H₂S, SO₂, Mê tan... có sẵn trong đất hoặc do các hoạt động khác tạo ra. Các chất độc này đều có thể gây ra hiện tượng kìm hãm sinh trưởng, phát triển, làm dị hình các cơ quan rễ, thân, lá, hoa, quả của cây trồng và làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng nông sản phẩm.

- Ngoài những tác nhân gây bệnh chủ yếu nói trên, bệnh do môi trường gây ra trên cây trồng còn chịu tác động của nhiều yếu tố môi trường khác như cường độ chiếu sáng, các tia xạ, lốc tố và sương muối... Nhất là trong tình hình biến đổi khí hậu hiện nay, bệnh sẽ còn nhiều nguy cơ phát sinh gây hại khó lường.

Biện pháp phòng trừ

Hiện nay, biện pháp phòng trừ chủ yếu là thông qua việc xử lý môi trường và đầu tư chăm bón, đảm bảo cho cây trồng được sinh trưởng, phát triển trong điều kiện môi trường phù hợp với yêu cầu sinh lý của chúng. Vì vậy, trong quá trình canh tác cần chú ý xử lý tốt một số vấn đề sau đây:

- Đầu tư thâm canh phải thực hiện theo hướng bảo vệ và cải tạo đất

Đất là nguồn cung cấp chất dinh dưỡng chủ yếu cho cây trồng. Hệ thống canh tác không hợp lý sẽ làm cho đất ngày một xấu đi, thiếu dinh dưỡng và dư thừa các độc tố trong đất, hay nói cách khác là đất bị thoái hoá. Việc chống thoái hoá đất cần có các chương trình, dự án lớn của Nhà nước nhưng đối với sản xuất của mỗi nông dân trên từng thửa ruộng, của mỗi xóm làng trên từng cánh đồng thì phải tiến hành ngay với những biện pháp không phức tạp, ít tốn kém mà chắc chắn là hiệu quả cao. Đó là thực hiện một chế độ làm đất hợp lý kết hợp bón phân cải tạo đất.

Dân gian đã đúc rút kinh nghiệm “Ải thâm không bằng dầm ngấu”, đất khô thì phải cày bừa phơi ải, ruộng nước thì phải cày bừa ngâm nước cho ngấu. Cả hai biện pháp (trên 2 chân đất) đều có tác dụng làm cho đất tơi xốp, kỹ nhuyễn, hạn chế cỏ dại, tăng độ hoai mục chất hữu cơ (gốc rễ, tàn dư cây trồng vụ trước), tạo sự háo khí và chống glây hoá. Điều quan trọng này nhiều nơi nông dân đã bỏ qua, không những trong sản xuất Hè Thu vì quỹ thời gian ít mà ngay cả trong vụ Xuân, sau khi thu hoạch vụ Thu, vụ mùa thời gian còn 3-4 tháng, nếu không làm vụ Đông thì ruộng đất cứ để mặc cho gốc rạ mọc lúa tái sinh hoặc cỏ dại phát triển, làm xấu đất đai. Hiện nay, chúng ta đang đẩy mạnh áp dụng công thức luân canh cây trồng 3 vụ/năm, việc dành đủ thời gian để làm đất đảm bảo yêu cầu kỹ, nhuyễn là một khó khăn nhưng cũng chính vì thế mà phải tăng cường làm đất, đồng thời chú ý việc chế biến và sử dụng phân xanh, phân chuồng và bón vôi cải tạo đất thì chất lượng đất trồng mới được bảo vệ và nâng lên, làm cho cây trồng sinh trưởng, phát triển thuận lợi.

- Sử dụng hạt giống, cây giống khoẻ để gieo trồng. Bệnh sinh lý không lây truyền qua hạt giống, cây giống nhưng hạt giống, cây giống khoẻ sẽ giúp cây trồng sinh trưởng, phát triển khoẻ, chống đỡ tốt với các yếu tố bất lợi từ môi trường, đặc biệt là thời kỳ cây non.

- Tăng cường sử dụng các loại phân bón trung, vi lượng để bón bổ sung. Nếu thiếu một hoặc nhiều yếu tố trung, vi lượng như Ca, Mg, Fe, Mn, Cu, Bo, Mo... sẽ gây nên những biểu hiện như cây tàn lụi sớm, còi cọc, lá phát triển không bình thường hoặc có khi gây rối loạn bên trong làm ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng nông sản phẩm. Việc nhận biết được thiếu yếu tố nào đòi hỏi phải có kỹ năng và kinh nghiệm, song nhìn chung đất trồng trọt hiện nay qua nhiều kết quả phân tích đều cho thấy tình trạng thiếu hụt các chất trung, vi lượng là phổ biến. Vì vậy, ngoài việc đảm bảo cân đối các yếu tố đa lượng NPK cho cây trồng, cần bón thêm các chất trung lượng như Ca, Mg kết hợp bón các chất cải tạo đất có trong vôi bột, phân vôi Đô lô mít, đồng thời sử dụng rộng rãi các loại phân bón lá có chứa vi lượng để bón cho các loại cây trồng theo hướng dẫn của nhà sản xuất (hiện nay có rất nhiều loại phân bón lá có chứa vi lượng đã được Bộ NN&PTNT công nhận và đưa vào danh mục phân bón có hiệu quả rất rõ).

Bệnh sinh lý trên cây trồng như đã biết là bệnh do môi trường gây ra, bệnh không lây nhiễm từ cây này sang cây khác (vì vậy còn gọi là bệnh không truyền nhiễm) và nguồn bệnh cũng không hình thành tích luỹ từ giống hoặc tàn dư cây bệnh trên đồng ruộng, nguyên nhân bệnh liên quan đến các yếu tố phi sinh vật và điều kiện ngoại cảnh. Tuy nhiên, bệnh do môi trường gây ra lại có quan hệ mật thiết với bệnh truyền nhiễm. Cây bị bệnh không truyền nhiễm có thể mắc các bệnh truyền nhiễm kèm theo vì những lý do sau đây:

- Cây bị bệnh không truyền nhiễm sinh trưởng, phát triển kém, mất cân đối, sức chống bệnh giảm sút là điều kiện cho vi sinh vật gây bệnh xâm nhiễm gây hại.

- Bệnh không truyền nhiễm có thể gây ra rối loạn sinh lý, quá trình trao đổi chất, bài xuất các sản phẩm tạo điều kiện thuận lợi cho một số loài nấm, vi khuẩn và vi rút phát triển gây bệnh.

Vì vậy, việc phòng chống bệnh không truyền nhiễm có một ý nghĩa quan trọng, không những làm cho cây trồng sinh trưởng, phát triển bình thường mà còn ngăn chặn, phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm kế phát. Biện pháp phòng chống chủ yếu là áp dụng hệ thống canh tác hợp lý và các biện pháp kỹ thuật như làm đất kỹ, bón phân đầy đủ, cân đối, cải tạo đất, quản lý nước, bố trí thời vụ gieo trồng phù hợp... Đó cũng chính là một trong những yêu cầu về đầu tư thâm canh theo hướng phát triển bền vững./.

Từ Kim - Sở NN&PTNT Nghệ An