Trường Đại học Vinh (trước đây là Đại học Sư phạm Vinh) được thành lập từ tháng 10/1959. Trong suốt chặng đường 50 năm xây dựng và phát triển, trải qua nhiều thăng trầm, trường vẫn luôn coi việc nâng cao chất lượng đào tạo và đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học - công nghệ (KH-CN) là hai nhiệm vụ quan trọng mang tính chiến lược.

Nâng cao chất lượng và mở rộng quy mô đào tạo cán bộ khoa học

Nhằm đào tạo nên những cán bộ khoa học (CBKH) trình độ cao đóng góp quan trọng cho sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội, trường Đại học Vinh luôn coi trọng việc xây dựng tiềm lực khoa học cho đội ngũ cán bộ giảng dạy (CBGD). Năm đầu mới thành lập (1959), trường chỉ có 16 CBGD, trong đó có 1 Giáo sư, 14 cán bộ có trình độ đại học do trường Đại học Tổng hợp và Đại học Sư phạm Hà Nội chi viện. Đến nay trường đã có hơn 550 CBGD, trong đó có 3 giáo sư, 4 giảng viên cao cấp, 33 phó giáo sư, 130 giảng viên chính, 104 tiến sỹ, 327 thạc sỹ. Ngoài ra, nhà trường còn đóng góp đáng kể số giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ cho các trường đại học, cao đẳng và các Sở Giáo dục - Đào tạo của cả nước, đặc biệt là ở phía Nam. Những hoạt động nghiên cứu khoa học đã góp phần nâng cao chất lượng và mở rộng quy mô đào tạo của trường. Hiện nay, nhà trường đã có 35.000 học sinh, sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh với 45 ngành đào tạo đại học, 28 chuyên ngành đào tạo sau đại học, 10 chuyên ngành đào tạo tiến sỹ. Hầu hết sinh viên hệ chính quy đều được các cơ quan sử dụng đánh giá tốt về năng lực khoa học và phẩm chất đạo đức.

Nhận thức một cách đầy đủ vai trò, vị trí của trường - là trường được thành lập sớm và đứng thứ 2 cả nước trong hệ thống các trường Đại học Sư phạm (sau Đại học Sư phạm Hà Nội), cán bộ khoa học của trường đã có nhiều cố gắng nghiên cứu và ứng dụng khoa học giáo dục. Trong thời gian qua, các hoạt động nghiên cứu khoa học cũng như các đề tài của trường đã tập trung chủ yếu vào hai lĩnh vực là khoa học cơ bản và khoa học giáo dục, nghiên cứu các vấn đề mới trong lĩnh vực tự nhiên, xã hội và giáo dục nhằm góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu của cán bộ và hướng dẫn sinh viên, học viên sau đại học nghiên cứu khoa học, học tập.

Hoạt động nghiên cứu khoa học gắn chặt với nhiệm vụ đào tạo, trong đó có đào tạo thạc sỹ, tiến sỹ. Nhiều đề tài nghiên cứu cơ bản trong khoa học tự nhiên cấp Bộ đã thu hút được sự tham gia của sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh như: “Các định lý giới hạn trong lý thuyết xác suất và ứng dụng”; “Một số vấn đề chọn lọc trong Giải tích và Tôpô”; “Nghiên cứu sự lan truyền xung và tìm các lời giải sóng solion ổn định trong các môi trường phi tuyến”…

Hoạt động nghiên cứu khoa học giáo dục cũng không ngừng phát triển. Từ năm 1990 đến nay, trường đã có 45 đề tài KH&CN cấp Bộ về phương pháp giảng dạy. Nhiều đề tài tập trung nghiên cứu đổi mới hoạt động đào tạo, các hình thức, biện pháp để tích cực hóa hoạt động tự đào tạo, các hình thức sử dụng phương tiện dạy học. Nhiều công trình khoa học được áp dụng vào việc thực tiễn như: “Đổi mới phương pháp giảng dạy đại học nhằm nâng cao chất lượng đào tạo ở trường Đại học Vinh”; “Các giải pháp cơ bản nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo”; “Bồi dưỡng các thành tố của năng lực thích nghi trí tuệ cho sinh viên sư phạm ngành Toán ở trường đại học thông qua việc tiếp cận các quan điểm dạy học hiện đại”; “Đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao hiệu quả đào tạo sau đại học theo xu thế hội nhập quốc tế”; “Các biện pháp khai thác tiềm năng sách giáo khoa Hình học lớp 10 THPT theo định hướng bồi dưỡng học sinh khá, giỏi Toán”; “Góp phần phát triển tư duy hàm cho học sinh thông qua dạy học một số nội dung Số học, Đại số, Giải tích ở trường phổ thông”; “Biên soạn tài liệu thí nghiệm vật lý phổ thông”; “Biên soạn tài liệu thí nghiệm vật lý phổ thông”; “Nghiên cứu vận dụng lý thuyết tình huống dạy học nhằm đổi mới việc thiết kế và thi công bài học vật lý ở trường phổ thông”; “Dạy truyện dân gian trong Sách giáo khoa Ngữ văn tích hợp ở trường phổ thông”; “Một số ảnh hưởng của tiếng Việt với việc dạy tiếng Anh ở trường Đại học Vinh”… Cùng với các Sở GD&ĐT Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, nhà trường đã tổ chức nhiều hội thảo khoa học về phương pháp giảng dạy.

Nhà trường cũng đã có các chính sách động viên, khen thưởng kịp thời đối với giảng viên và sinh viên đạt kết quả cao trong nghiên cứu khoa học. Nhiều sinh viên đã công bố các bài báo trong các tạp chí chuyên ngành hoặc tạp chí các trường đại học hay có công trình nghiên cứu khoa học được nhà trường gửi đi dự thi Giải Sinh viên nghiên cứu khoa học (SVNCKH) cấp Bộ. Trường Đại học Vinh đã được Bộ GD&ĐT ghi nhận là đơn vị đạt thành tích cao trong phong trào SVNCKH với 96 giải SVNCKH cấp Bộ trong 18 năm (1990-2008), trong đó 5 giải nhất, 14 giải nhì, 23 giải ba và 54 giải khuyến khích.

Hoạt động KH-CN với việc phát huy vai trò trung tâm KH-CN

Sự ra đời của trường Đại học Sư phạm Vinh (1959) đã tạo ra tiền đề để xây dựng các đơn vị nghiên cứu KH-CN trong tỉnh. Sau khi Hội liên hiệp khoa học kỹ thuật Nghệ An được thành lập, các Hội, các Chi hội khoa học: Vật lý, Sinh học, Hóa học, Tâm lý học, Văn học dân gian, Ngôn ngữ học, Lịch sử… lần lượt ra đời. Hội thiên văn quốc tế cùng với Hội Thiên văn Việt Nam, Nhật Bản, Pháp đã chọn Vinh làm một nơi đào tạo cán bộ nghiên cứu thiên văn, xây dựng ở đây một nhà chiếu hình vũ trụ hiện đại.

Trong 50 năm qua, Đại học Vinh đã từng bước khẳng định vai trò đi đầu trong hoạt động nghiên cứu khoa học của tỉnh. Từ năm 1976 đã có CBGD của trường Đại học Sư phạm Vinh bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ Toán học tại trường, là một trong những luận án phó tiến sĩ đầu tiên được bảo vệ trong nước. Ngày nay, thành phố Vinh đã được coi là trung tâm nghiên cứu và đào tạo Toán học mạnh của cả nước. Đã có nhiều trường bồi dưỡng mở tại khoa Toán như: Trường Toán lý thuyết cho miền Trung (kết hợp với Viện Toán học Việt Nam và các nhà toán học Pháp); Trường Đông về Xác suất Thống kê (kết hợp với Trường Đại học Khoa học tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội)…

Các đề tài nghiên cứu cơ bản trong khoa học tự nhiên và đề tài cấp Bộ đã mang lại hiệu quả trong phục vụ nghiên cứu phát triển kinh tế của địa phương như: “Nghiên cứu thành phần hóa học của một số cây thuộc chi Canarium (Burseraceae) ở Nghệ An”; “Nghiên cứu thành phần hóa học của một số cây thuộc chi Zanthoxylum, Glycosmis, Evodia thuộc họ Rutaceae”; “Tách và xác định cấu trúc các hợp chất có hoạt tính sinh học của một số cây thuộc họ Cam quýt (Rutaceae) và họ Trám (Burseraceae) của Việt Nam”…

Các đề tài nghiên cứu về lịch sử do thầy và trò khoa Lịch sử thực hiện đã thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu và giảng dạy lịch sử Việt Nam. Một số kết quả nghiên cứu đã được các nhà xuất bản in thành sách để làm tài liệu tham khảo.

Một lĩnh vực khoa học khá sôi động hấp dẫn nhiều nhà khoa học Đại học Vinh, đó là lĩnh vực sinh học, môi trường… vùng Bắc Trung Bộ. Đề tài cấp Nhà nước “Bảo vệ đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn” đã phát hiện được một số loài cá, động vật hoang dã, côn trùng, một số loại thực vật… (trong đó có một số loài đã được ghi vào sách đỏ thế giới). Trong những năm gần đây, các đề tài thuộc các lĩnh vực trên tăng nhanh về số lượng và rất đa dạng. Có thể nêu một số ví dụ như: “Bước đầu nghiên cứu nguồn lợi các loại tôm he tại vùng ven biển tỉnh Nghệ An”; “Đánh giá đa dạng sinh học cá, lưỡng cư, bò sát khu vực Tây Bắc Nghệ An và đề xuất các giải pháp bảo tồn”; “Đánh giá khả năng thích ứng và khả năng sản xuất của bò sữa nuôi trong điều kiện ở Nghệ An”; “Đánh giá hiện trạng sử dụng đất đỏ Bazan Phủ Quỳ - Nghệ An, đề xuất phương án sử dụng đất hợp lý, bền vững”; “Điều tra dị tật cong vẹo cột sống của học sinh ở một số trường tiểu học thuộc thành phố Vinh - Nghệ An”… Ngoài ra còn có một số tài liệu hướng dẫn nông dân nuôi trồng thủy sản, chăm sóc cây trồng… được các địa phương áp dụng thành công.

Trường cũng đã tổ chức nhiều cuộc hội nghị, hội thảo khoa học cấp quốc gia, quốc tế và khu vực, thu hút nhiều nhà khoa học đầu ngành trong và ngoài nước tham dự. Nổi bật là các hội thảo: “Trường Xuân Toán học”; “Hội nghị Đại số - Hình học - Tôpô”; “Ngữ học trẻ”; “Về trắc nghiệm khách quan trong thi, kiểm tra - đánh giá”; “Phương pháp tiến hành làm đề thi trắc nghiệm”; “Về giảng dạy vật lý ở trường THPT”; “Về đào tạo hệ THPT chuyên”; “Đổi mới phương pháp dạy học Văn”; “Về đổi mới phương pháp đào tạo giáo viên mầm non có trình độ Đại học”; “Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên Giáo dục công dân”; “Một số vấn đề khoa học công nghệ khu vực Bắc Miền Trung”; “Bảo tồn đa dạng sinh học ở vườn quốc gia Pù Mát”; “Các giải pháp phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Nghệ An”; “50 năm Bác Hồ về thăm quê hương Nghệ An”; “Mai Thúc Loan với khởi nghĩa Hoan Châu”…

Từ tháng 9/2003, Thông báo Khoa học của trường đã được phép chuyển thành Tạp chí Khoa học để tương xứng với tầm vóc và quy mô đào tạo. Đến nay, tạp chí đã xuất bản được 56 số bao gồm 2 lĩnh vực Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội với hơn 1.000 bài nghiên cứu có chất lượng, góp phần quan trọng vào sự nghiệp đào tạo và nghiên cứu khoa học của trường.

Nhờ những thành tựu về nghiên cứu khoa học mà Đại học Vinh là một trong những trường đại học đầu tiên trong cả nước được mở hệ Cao học đào tạo Thạc sỹ và hệ Nghiên cứu sinh đào tạo Tiến sỹ.

Hoạt động hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học

Trong những năm gần đây, cán bộ khoa học của trường đã tham gia các chương trình nghiên cứu và phát triển của các tổ chức quốc tế như: “Chương trình nghiên cứu Việt Nam - Hà Lan”; “Chương trình nghiên cứu xóa đói giảm nghèo ở các địa phương Việt Nam” của Australia; “Dự án Sinh kế bền vững tại Quỳ Châu” của Partners; “Dự án Phát triển nông thôn Việt Nam - Thụy Điển”; “Dự án đa dạng sinh học và bảo vệ rừng đầu nguồn sông Cả” của DANIDA…

Năm 2009, nhà trường bắt đầu triển khai 2 đề án hợp tác nghiên cứu khoa học theo nghị định thư với BIOTEC (Thái Lan) và Viện Vật lý (Viện Hàn Lâm khoa học Ba Lan). Nhà trường cũng đang xúc tiến ký kết nhiều dự án nghiên cứu và các hoạt động hợp tác khoa học với nhiều trường đại học trong khu vực và cả trên thế giới. Nhiều khoa đã chủ động hợp tác nghiên cứu, trao đổi với các Trung tâm nghiên cứu nước ngoài, nhiều cán bộ giảng dạy của trường đã tiếp xúc và trao đổi kết quả nghiên cứu với các nhà khoa học nước ngoài và công bố các bài viết chung trên các tạp chí có uy tín, đặc biệt đã có những bài phản biện các bài viết trên các tạp chí khoa học nước ngoài…

Trong suốt 50 năm xây dựng và trưởng thành, trường Đại học Vinh đã có những đóng góp nhất định cho sự phát triển KH-CN của tỉnh, của vùng và cả nước. Đó là tiền đề để trong những năm tiếp theo, trường tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa hoạt động nghiên cứu khoa học, đạt được những thành tựu lớn hơn, góp phần phát triển Vinh trở thành trung tâm KH-CN vùng Bắc Trung Bộ./.

PGS. TS Nguyễn Ngọc Hợi - Hiệu trưởng trường Đại học Vinh