Từ tiền thân là Hội Phổ biến Khoa học - Kỹ thuật (KH-KT) ra đời năm 1959 đến Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) ngày nay, ngành KH&CN Nghệ An đã không ngừng lớn mạnh, góp phần quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, từng bước đưa Nghệ An thoát nghèo, sánh vai cùng các địa phương trong cả nước. Nhân kỷ niệm 50 năm ngày thành lập, bài viết điểm lại một số thành tựu cơ bản trên chặng đường 50 năm xây dựng và phát triển của ngành KH&CN Nghệ An, đồng thời rút ra bài học kinh nghiệm và nêu một số phương hướng, nhiệm vụ chính trong thời gian tới.

I. MỘT SỐ MỐC SON VÀ THÀNH TỰU

1. Thời kỳ 1959-1975

1.1. Hội Phổ biến KH&KT

Sau khi Uỷ ban Khoa học Nhà nước ra đời (4/3/1959), ngày 11/3/1959, Thủ tướng Chính phủ đã ra Chỉ thị số 105-TTg “về việc thành lập Ban KH&KT các tỉnh, thành phố trong cả nước”. Thực hiện Chỉ thị, tháng 10/1959, Ban vận động thành lập Hội Phổ biến KH&KT Nghệ An được thành lập. Sau một thời gian hoạt động, Hội Phổ biến KH&KT Nghệ An chính thức ra đời. Tại Đại hội nhiệm kỳ thứ nhất, Hội đã thông qua phương hướng hoạt động, bầu Ban chấp hành, xác định nhiệm vụ là tuyên truyền, phổ biến các tiến bộ KH&KT. Cụ thể: về nội dung tuyên truyền, tập trung vào các lĩnh vực khoa học xã hội, KH&KT; về hình thức, tổ chức sinh hoạt câu lạc bộ khoa học, các lớp học về kỹ thuật, xây dựng mô hình áp dụng và xuất bản tài liệu phổ biến các tiến bộ KH&KT; đối tượng tuyên truyền là đội ngũ cán bộ lãnh đạo các cấp, từ cấp tỉnh, huyện đến cấp cơ sở và đội ngũ cán bộ các ngành.

1.2. Ban KH&KT

Ngày 21/8/1961, Ban KH&KT tỉnh Nghệ An được thành lập và thực sự đi vào hoạt động đầu năm 1962. Từ đây, các hoạt động KH&KT đã có sự lãnh đạo, chỉ đạo chặt chẽ của Đảng và chính quyền các cấp, có cơ quan chuyên trách theo dõi, hướng dẫn hoạt động. Sự ra đời của Ban KH&KT ngoài việc đáp ứng yêu cầu về KH&KT trên địa bàn tỉnh còn đánh dấu sự trưởng thành trong nghiên cứu, ứng dụng KH&KT của đội ngũ trí thức trong tỉnh, đáp ứng yêu cầu của sản xuất và đời sống.

Chức năng, nhiệm vụ của Ban KH&KT được bổ sung, thay đổi theo yêu cầu nhiệm vụ trong từng giai đoạn:

Giai đoạn 1961-1964: Nhiệm vụ của Ban là phối, kết hợp (với các ngành) tổng kết các điển hình trong sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và văn hóa đời sống; Phối hợp với Liên hiệp Công đoàn tỉnh (cùng các ngành) xây dựng và tổng kết các phong trào phát huy sáng kiến cải tiến kỹ thuật, đúc rút kinh nghiệm áp dụng trong sản xuất. Sau một thời gian hoạt động, chức năng và nhiệm vụ của Ban được bổ sung để phù hợp với các nhiệm vụ mới đặt ra, đó là: Quản lý KH&KT (bao gồm: quản lý chất lượng, đo lường, quản lý quy trình kỹ thuật trong sản xuất thông qua các ngành và cơ sở); Quản lý một số kinh phí nghiên cứu, ứng dụng các đề tài KH&KT.

Giai đoạn 1965-1975: Thực hiện cuộc vận động “ba quyết tâm” (quyết tâm vượt khó khăn gian khổ; quyết tâm hoàn thành kế hoạch nhà nước; quyết tâm chiến đấu và chiến thắng địch), lực lượng cán bộ của Ban tuy ít về số lượng, hạn chế về trình độ chuyên môn song luôn nhiệt tình trong công việc, bám sát thực tiễn sản xuất, vì vậy, hoạt động phổ biến KH&KT thời kỳ này khá sôi động, hiệu quả. Trong hoàn cảnh lúc đó, nội dung và phương thức hoạt động của ngành KH&KT Nghệ An đã kịp thời chuyển hướng tập trung vào công tác thông tin KH&KT phục vụ cho sản xuất nông nghiệp. Địa bàn hoạt động là hợp tác xã và các cơ sở sản xuất; Phương thức thực hiện là kết hợp phổ biến kiến thức KH&KT với tập huấn, xây dựng mô hình trên cơ sở lựa chọn trúng những vấn đề của địa phương.

Tuy hoạt động nghiên cứu - triển khai thời kỳ này còn đơn giản, kinh phí đầu tư không đáng kể, song được sự chỉ đạo chặt chẽ của Lãnh đạo tỉnh và sự phối hợp của các ngành, sự hưởng ứng của đông đảo người dân và đặc biệt là sự sâu sát của đội ngũ cán bộ KH&KT nên các mô hình khảo nghiệm thành công nhanh chóng được ứng dụng trên địa bàn toàn tỉnh, góp phần xây dựng một hậu phương vững chắc. Đồng thời, hoạt động này còn giúp thay đổi tập quán cũ trong sản xuất nông nghiệp, xây dựng đời sống mới, nâng cao hiểu biết cho nhân dân, góp phần quan trọng vào việc nâng cao năng suất lao động và chất lượng sản phẩm. Vào năm 1973, Phòng Tiêu chuẩn - Chất lượng và Phòng Đo lường được thành lập (trực thuộc Ban KH&KT tỉnh). Bước đầu, Ban đã mua sắm được một số trang thiết bị phục vụ công tác chuyên môn như: cân chuẩn, khối lượng chuẩn, thước mét chuẩn... Và khởi đầu của hoạt động TC-ĐL-CL ở Nghệ An là các hoạt động đo lường pháp quyền trong ngành thương nghiệp, lương thực, thực phẩm, cụ thể: tập trung vào việc kiểm định, hiệu chỉnh dụng cụ đo lường ở các ngành ngoại thương, thương nghiệp, lương thực, thực phẩm, muối, các chợ, thị trấn, đảm bảo tính chính xác.

2. Thời kỳ 1976-1991

Tại kỳ họp thứ II, ngày 27/12/1975, Quốc hội khóa V đã quyết định hợp nhất 2 tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh thành tỉnh Nghệ Tĩnh. Sau đó, ngày 28/1/1976, Uỷ ban hành chính tỉnh Nghệ Tĩnh ra Quyết định số 20/TCCB-UB sáp nhập Ban KH&KT Nghệ An và Ban KH&KT Hà Tĩnh thành Ban KH&KT tỉnh Nghệ Tĩnh, tên gọi có sự thay đổi song về chức năng, nhiệm vụ cơ bản là như trước. Ngày 13/9/1983, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển mới của tỉnh, UBND tỉnh Nghệ Tĩnh đã ra Quyết định số 1191/QĐ-UB chuyển Ban KH&KT tỉnh Nghệ Tĩnh thành Uỷ ban KH&KT Nghệ Tĩnh.

Các thành tựu nổi bật: Về hoạt động thông tin KH&KT: Xây dựng thành công thư viện KH&KT với khoảng 5.000 đầu sách khoa học; Tổ chức các câu lạc bộ tuyên truyền, phổ biến KH&KT; Biên soạn phát hành các tài liệu thông tin: Tài liệu phổ biến KH&KT thường thức (1978-1982), Nông lịch (1983-1986). Về hoạt động chuyển giao tiến bộ KH&KT: Tập trung vào nhiệm vụ phát triển nông nghiệp và từ các kết quả khảo nghiệm đã chọn được các giống lúa ngắn ngày có năng suất cao, chịu được sâu bệnh (như CR203, NN75-10, MTL32, CN2), hình thành vụ Hè Thu năng suất cao, ổn định…; Phong trào chọn tạo giống, làm giống “4 cấp” đã giúp nâng cao năng suất trên địa bàn toàn tỉnh, đồng thời chọn được các giống lúa ngắn ngày năng suất cao, chống chịu sâu bệnh tốt đưa vào sản xuất rộng rãi trong vụ Xuân muộn và Hè Thu. Nhìn chung, công tác nghiên cứu - triển khai thời kỳ này đã góp phần tạo nên một “sự nhảy vọt” trong sản xuất lương thực. Công tác ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm tuy còn dàn trải nhưng đã góp phần tạo ra một số mặt hàng mới (kẹo cà phê, ghế chân tiện xuất khẩu, quạt điện Hoa Sen...). Có thể nói, ngành KH&KT Nghệ An thời kỳ này đã duy trì được hầu hết các hoạt động triển khai các tiến bộ kỹ thuật vào đời sống; các đề tài, dự án nghiên cứu, ứng dụng giống cây, giống con mới vào sản xuất đã đem lại sự phát triển mạnh mẽ trong nông nghiệp của tỉnh; ứng dụng và đưa các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn để tạo ra các sản phẩm cụ thể trong các lĩnh vực công nghiệp, xây dựng, thương nghiệp. Tuy nhiên, lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn chưa được quan tâm nghiên cứu.

3. Thời kỳ 1991-2009

Tháng 8/1991, Uỷ ban KH&KT Nghệ An được tách ra từ Uỷ ban KH&KT Nghệ Tĩnh. Trong 18 năm (1991-2009), ngành KH&CN Nghệ An đã nhiều lần thay đổi chức năng, nhiệm vụ cũng như tên gọi, từ Ủy ban KH&KT Nghệ An đến Sở KH-CN&MT Nghệ An và nay là Sở KH&CN Nghệ An, đã phản ánh sự chuyển đổi kịp thời để thích ứng và phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ trong từng thời kỳ.

Công tác nghiên cứu, chuyển giao và áp dụng các tiến bộ KH&CN trên địa bàn thời kỳ này được triển khai bài bản và mang lại hiệu quả rõ rệt với nhiều mô hình có giá trị kinh tế - xã hội cao. Hoạt động quản lý nhà nước về KH&CN ở cấp huyện đã được đẩy mạnh và triển khai đồng bộ, khoa học, có tổng kết định kỳ và đúc rút kinh nghiệm, nhờ đó các đề tài, dự án ngày càng bám sát đời sống thực tiễn, mang lại hiệu quả cao, góp phần tạo công ăn việc làm và nâng cao đời sống của người dân. Các nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn đã được quan tâm và đầu tư thích đáng, thu hút được nhiều tổ chức, cá nhân tham gia, đặc biệt là lựa chọn được nhiều đề tài thực sự cấp bách và có ý nghĩa đối với sự phát triển của địa phương. Hàng năm, ngành KH&CN đã tổ chức xét chọn và trao giải thưởng sáng tạo KH&CN của tỉnh nhằm khuyến khích sự đóng góp của các tổ chức, cá nhân cho hoạt động KH&CN. Hoạt động TC-ĐL-CL đã được triển khai đồng bộ và hiệu quả, chất lượng hàng hóa, sản phẩm được quản lý chặt chẽ. Hoạt động thông tin KH&CN đã phục vụ kịp thời cho công tác lãnh đạo của các cấp, các ngành cũng như cung cấp thông tin về cơ sở phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, làng nghề…, từ đó góp phần giải quyết công ăn, việc làm cho người lao động, từng bước làm thay đổi bộ mặt nông thôn. Tiềm lực KH&CN của tỉnh được tăng cường cả về số lượng và chất lượng, đội ngũ làm công tác KH&CN luôn được chăm lo, phát triển, nhờ vậy, năng lực và trình độ quản lý được nâng lên rõ rệt. Năm 2005, để góp phần tạo lập và phát triển thị trường công nghệ, ngành KH&CN Nghệ An đã tổ chức thành công Chợ Công nghệ và Thiết bị quy mô khu vực Bắc Trung Bộ - Techmart Nghệ An 2005, góp phần nâng cao nhận thức của nhân dân về vai trò của KH&CN trong đời sống và hướng sự quan tâm của người dân đến thị trường công nghệ, tạo động lực cho các doanh nghiệp và tổ chức KH&CN trên địa bàn phấn khởi tham gia các kỳ Techmart sau. Vai trò của KH&CN cũng vì thế ngày càng được khẳng định trong sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Có thể khẳng định trong 50 năm qua, được sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo sát sao của Tỉnh uỷ, HĐND và UBND tỉnh, sự phối hợp chặt chẽ của các ngành, các cấp và sự hỗ trợ kịp thời của Bộ KH&CN, ngành KH&CN Nghệ An đã không ngừng trưởng thành về mọi mặt, đóng góp ngày càng to lớn cho sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Với những thành tích đã đạt được, ngành KH&CN Nghệ An vinh dự được nhận các phần thưởng cao quý: Huân chương Lao động hạng Ba (1999), Huân chương Lao động hạng Nhì (2008), Cờ thi đua của Chính phủ (2008), Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ (2008), Cờ thi đua xuất sắc của UBND tỉnh (2007), Bằng khen của Bộ trưởng Bộ KH&CN (1997, 1998, 2003, 2006), Bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh (2003, 2004, 2005, 2006, 2007).

II. BÀI HỌC KINH NGHIỆM

Từ thực tiễn hoạt động của ngành KH&CN Nghệ An trong 50 năm qua, có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm chủ yếu sau: Một là, hoạt động KH&CN phải bám sát các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, phục vụ thiết thực cho sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Công tác quản lý, chỉ đạo và tổ chức các hoạt động KH&CN trên địa bàn cần được đổi mới, sáng tạo không ngừng để phù hợp với thực tiễn phát triển. Hai là, vai trò lãnh đạo của cấp ủy Đảng, sự chỉ đạo, điều hành của Lãnh đạo Sở, sự phối hợp chặt chẽ của các tổ chức Công đoàn, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh phải luôn được coi trọng trong việc triển khai các hoạt động. Ba là, không ngừng chăm lo, củng cố tổ chức bộ máy, chú trọng công tác đào tạo để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường tiềm lực KH&CN cho ngành KH&CN, đồng thời quan tâm ứng dụng các công nghệ mới, tiên tiến trong quản lý điều hành và hoạt động. Bốn là, tranh thủ sự quan tâm, lãnh đạo, chỉ đạo của các bộ/ngành Trung ương (đặc biệt là Bộ KH&CN), của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh, phối hợp chặt chẽ với các cấp, ngành trong tỉnh, coi trọng việc hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm với Sở KH&CN các tỉnh bạn và cộng tác chặt chẽ với các viện nghiên cứu, trường đại học, các nhà khoa học trong tỉnh và cả nước để đưa thành tựu KH&CN vào sản xuất và đời sống trên địa bàn tỉnh. Năm là, “Đoàn kết hợp lực tốt, xây dựng tổ chức Đảng trong sạch, vững mạnh” là phương châm hành động của cán bộ công chức, viên chức ngành KH&CN Nghệ An.

III. PHƯƠNG HƯỚNG, NHIỆM VỤ TRONG THỜI GIAN TỚI

Thứ nhất: Nâng cao hơn nữa nhận thức về vị trí, vai trò của KH&CN trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế. Tiếp tục quán triệt tinh thần các Nghị quyết của Trung ương tới các cấp, ngành, tổ chức nhằm đưa nghị quyết vào thực tiễn cũng như để KH&CN đóng góp mạnh mẽ cho sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Thứ hai: Tiếp tục tập trung đầu tư thực hiện tốt các chương trình KH&CN trọng điểm của tỉnh, chủ động trong việc tập hợp các nhà khoa học, các tổ chức KH&CN có năng lực tham gia nghiên cứu, giải quyết các vấn đề KH&CN của tỉnh. Đưa vào ứng dụng ở mức tối đa các kết quả trong giai đoạn 2001-2009 thông qua xây dựng các mô hình và từ đó chuyển giao mở rộng trong sản xuất.

Thứ ba: Tiếp thu, làm chủ các công nghệ cao, đặc biệt là công nghệ sinh học... nhằm giải quyết các nhu cầu về giống cây, giống con, các giải pháp thâm canh, phòng trừ dịch bệnh để phát triển vùng nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, góp phần thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn.

Thứ tư: Ứng dụng công nghệ thông tin nhằm khai thác có hiệu quả các thành tựu KH&CN của thế giới, đồng thời hỗ trợ đắc lực và hiệu quả hơn nữa cho công tác quản lý, điều hành của các ngành, các cấp cũng như công tác sản xuất, kinh doanh và dịch vụ của các doanh nghiệp.

Thứ năm: Tiếp tục đẩy mạnh việc đưa thông tin KH&CN về cơ sở, phổ biến các tiến bộ KH&CN, mở rộng ứng dụng trong sản xuất và đời sống, đặc biệt chú trọng các thông tin KH&CN phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của khu vực nông thôn - miền núi và các doanh nghiệp vừa và nhỏ trên địa bàn.

Thứ sáu: Hoàn thiện hệ thống quản lý KH&CN ở các huyện, thị và các ngành. Phấn đấu ở tất cả các huyện, thị xã, thành phố đều có phòng chuyên môn tham mưu hiệu quả cho công tác quản lý nhà nước về KH&CN và một cán bộ chuyên trách quản lý KH&CN.                

Thứ bảy: Tiếp tục thực hiện tốt các chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp, các tổ chức & cá nhân ứng dụng tiến bộ KH&CN, đổi mới công nghệ, áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến (ISO 9000, HACCP, TQM, ISO 14.000) nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, tăng khả năng cạnh tranh của sản phẩm hàng hóa Nghệ An trên thị trường.

Thứ tám: Tiếp tục đôn đốc, chỉ đạo việc triển khai thực hiện đúng tiến độ và đạt hiệu quả cao các đề án đã được UBND tỉnh phê duyệt như: “Chuyển đổi tổ chức và hoạt động của các tổ chức KH&CN theo Nghị định 115/2005/NĐ-CP”; “Đẩy mạnh việc ứng dụng hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến ISO 9001-2000 ở các ngành, các huyện”; “Ứng dụng công nghệ thông tin ở các cấp, các ngành, các doanh nghiệp”; “Nghiên cứu khoa học xã hội, tổng kết thực tiễn, xây dựng luận cứ khoa học cho các chủ trương, chính sách của cấp uỷ, chính quyền nhằm đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Nghệ An giai đoạn 2008-2010 và đến năm 2020”; “Xây dựng thành phố Vinh trở thành trung tâm KH&CN vùng Bắc Trung Bộ giai đoạn 2006-2010 và các năm tiếp theo”; “ Quy hoạch phát triển ngành KH&CN Nghệ An đến năm 2020”./.