Bạch Liêu (1236-1315): người làng Nguyễn Xá, nguyên quán ở xã Thanh Đà, nay là xã Mã Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Ông đậu Trại Trạng nguyên khoa thi Thái học sinh năm Bính Dần - Thiệu Long thứ 9 (1266), triều Trần Thánh Tông nhưng không ra làm quan, mà làm môn khách cho Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải. Sách Đại Việt sử ký tiền biên ghi về ông như sau: “Tháng 3, mở khoa thi chọn học trò, cho Trần Cố đỗ Kinh Trạng nguyên, Bạch Liêu đỗ Trại Trạng nguyên, đỗ Bảng nhãn (khuyết danh), Hạ Nghi đỗ Thám hoa, 47 người đỗ Thái học sĩ, cho xuất thân theo thứ bậc khác nhau (Liêu người Nghệ An, trí thông minh, nhớ lâu, đọc sách liếc mắt là được 10 dòng)”.

Khi giặc Nguyên sang xâm lược nước ta, Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải được triều đình cử dẫn đầu một đạo quân vào đóng ở Nghệ An để phòng thủ phương Nam, chống lại đạo quân của giặc đánh ra theo đường Chiêm Thành. Là một môn khách, như một quân sư có tài, lại quê ở Nghệ An, nên Bạch Liêu có dịp được thi thố tài năng. Ông đã giúp Quang Khải thảo ra kế hoạch chống tướng giặc Toa Đô, đó là kế sách được gọi: Biến pháp tam chương: Về tuyển quân, tuyển 10 vạn quân trai tráng, luyện tập võ nghệ, sẵn sàng chiến đấu; Về quân lương, cho tăng dần niên liệm, quyên góp khoản phụ thu cứu quốc, cứ 20 dặm trường phải có một kho thóc dự trữ, lập đồn điền đón dân Bắc vào khai khẩn; Về chiến lược, củng cố các đồn binh ở phía Nam, khai khẩn đất hoang tới đâu lập làng tới đó, vừa mở thêm bờ cõi, vừa nghe ngóng cảnh giác với địch. Với Biến pháp tam chương, Trần Quang Khải đã lập công xuất sắc, đánh thắng nhiều trận và cản trở, kìm chân, tiêu hao sinh lực quân Nguyên, góp phần vào thắng lợi oanh liệt chiến thắng giặc Nguyên Mông của nhà Trần.

Bạch Liêu đã trở thành niềm tự hào của người dân Nghệ An vì ông là vị khai khoa, là người Nghệ An đầu tiên vác lều chõng ra Kinh đô dự thi, liền đỗ đầu thi Đình - Trại Trạng nguyên, đứng đầu Tiến sĩ cả nước. Nghệ An lúc đó được gọi là trại, Nho học chưa phát triển, đường sá đi lại khó khăn, ra kinh đô hết sức xa xôi, vất vả. Nhưng Bạch Liêu đã gặt hái được nhiều thành quả. Nhân dân ghi nhớ công trạng của ông qua thơ ca:

Trạng nguyên Đệ nhất Tam khôi,

Nhất danh, nhất giáp, đầu ngôi bảng vàng. 

Mũ rồng, áo tía vua ban,

Lọng xanh đi trước, lọng vàng theo sau...

Đinh Bạt Tụy (1516-1589): theo Đinh gia thế phả - Đinh Bạt đại tôn, ông sinh năm Bính Tý (1516), tạ thế ngày 17/4/ năm Kỷ Sửu (1589), quê ở thôn Bùi Ngõa, xã Bùi Khổng, tổng Hải Đô, nay là xã Hưng Trung, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Ông thi đậu Đình nguyên, Đệ nhất giáp đệ nhất danh chế khoa Giáp Dần - năm Thuận Bình thứ 6 (1554), triều Lê Trung Tông. Khoa này có 5 Đệ nhất giáp, đứng đầu là Đinh Bạt Tụy và thứ 3 là Phan Tất Thông ở Yên Thành. Đậu Đệ nhị giáp có ông Chu Quang Trứ ở Nam Đàn. Như vậy, khoa này Nghệ An có 3 người đậu, đem lại vẻ vang cho quê hương.

Đinh Bạt Tụy là công thần khai quốc thời Lê Trung Hưng, được các triều tôn xưng hàm tước cao quí: Lê triều trung hưng Kiệt tiết tuyên lực Dực vận Tán trị công thần, Đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu Binh bộ thượng thư kiêm Đông các Đại học sĩ, Nhập thị kinh diên, Trụ quốc thượng trật, Thái bảo Khê Quận công, Đinh tướng công, bảo phong Thượng đẳng Phúc thần Đại vương. Hiện đền thờ Đinh Bạt Tụy ở xã Hưng Trung còn lưu 37 đạo sắc phong cho ông, thân sinh, thân mẫu và con cháu.

Ngày 3 tháng 10, năm Quang Hưng thứ 12, Đinh Bạt Tụy được sắc phong tước là Phúc Khê hầu. Ông được các triều thời Lê Trung Hưng đánh giá rất cao nhờ tài năng, đức độ và có tài “kinh bang tế thế” nên đã được phong đến bậc cao nhất trong ngũ tước là Quận công. Sắc như sau: “Sắc: Tặng Thượng thư Phúc Khê hầu, tính tư thuần phác, học thức ưu trường, đạo đức nhân nghĩa kiêm cai, dĩ nho sức lạ, công phụ kinh luân tố uẩn, đầu bút lập công, tích thời ký hà ư thù ân, kim nhất cái xứng ư thịnh lễ. Vi cải nguyên thủy chính thủy, ứng gia phong Thượng thư Khê Quận công. Cố sắc.

Đức Long nguyên niên, ngũ nguyệt, sơ lục nhật”.

Dịch nghĩa:

“Sắc: Tặng Thượng thư Phúc Khê hầu, tính tình, tư chất thuần hậu, học thức sâu rộng hơn người, đạo đức nhân nghĩa trọn vẹn, là nhà nho có tài lạ, vận dụng kiến thức để làm việc, lập công tích nhờ văn học. Xưa đã từng được hưởng nhiều ân sủng đặc biệt, nay lại rất xứng đáng được hưởng lễ trọng. Vậy, cải thay tước trước, gia phong: Thượng thư Khê Quận công. Vậy ban sắc! Ngày 6 tháng 5, năm Đức Long thứ nhất (1629)”.

Đặc biệt, trong số 37 sắc phong, lệnh chỉ cho Đinh Bạt Tụy và dòng họ Đinh ở Bùi Khổng thuộc đủ các triều Lê Trung Hưng. Triều Nguyễn thì có một sắc phong của triều Tây Sơn. Đó là sắc phong của vua Cảnh Thịnh năm thứ tư (1796), nội dung như sau: “Sắc: Trung hưng Kiệt tiết tuyên lực Dực vận Tán trị công thần Đặc tiến kim tử Vinh lộc Đại phu Binh bộ Thượng thư kiêm Đông các Đại học sĩ, Nhập thị Kinh diên, Trụ quốc thượng trật, Thiếu bảo Khê Quận công, Tuy văn, Địch võ, Kinh luân, Khang tế, Danh vọng Đại vương, Sơn xuyên anh dục, Hải hà tú chung. Thị phất kiến, thỉnh phất văn, thịnh hồ kỳ đức, cảm tất thông, cầu tất ứng, hạch nhĩ quyết linh. Ký đa tỉ hộ vĩ công cái cử hoài thu thịnh điển. Vị hoàng gia chỉ thừa phi tự, lễ hữu đăng trật, ứng gia phong mĩ tự tam tự, khả phong Trung hưng Kiệt tiết tuyên lực Dực vận, Tán trị công thần, Trụ quốc thượng trật, Thái bảo Khê Quận công, Tuy văn, Địch võ, Kinh luân, Khang tế, Danh vọng, Khang võ, Tịnh biên hộ quốc Đại vương. Cố sắc.

Cảnh Thịnh tứ niên, ngũ nguyệt, thập nhất nhật”.

Sau khi Đinh Bạt Tụy mất, triều đình cho lập đền thờ ông theo nghi thức quốc tế, thờ làm Phúc thần và sắc phong là Đại vương, lại ban cho ruộng tế, còn được hưởng lợi từ thuế khai thác quặng sắt của dân Nho Lâm để hàng năm hương hỏa, tổ chức lễ hội tại đền thờ ông. Con cháu ông về sau nhiều người thi cử đậu đạt, làm quan vinh hiển và được ân hưởng theo công tích của ông.

Phan Tất Thông (1532-?): quê làng Hạ Thành, nay thuộc xã Hoa Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Năm 23 tuổi, ông đậu Đệ nhất giáp, Đệ tam danh (Thám Hoa) khoa Giáp Dần - năm Thuận Bình 6 (1554), đời Lê Trung Tông, cùng khoa với Đinh Bạt Tụy. Ông làm quan đến chức Đông các, Thừa Chánh sứ. Gia phả chép (theo Nghệ An ký của Bùi Dương Lịch): “Ông tên là Tất Hành, làm chức Trung Thừa. Tất Hành sinh ra Tất Lượng, Tất Lượng làm chức đại tuần kiểm, các đời đều quý hiển”.

Chu Quang Trứ(1540-?): người xã Nam Hoa Thượng, nay thuộc xã Khánh Sơn, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Năm 25 tuổi, ông đậu Đệ nhị giáp đồng chế khoa, khoa Giáp Dần - năm Thuận Bình 6 (1554), cùng khoa với Đinh Bạt Tụy và Phan Tất Thông, làm quan đến Giám sát Ngự sử. Thần chủ và Gia phả dòng họ lưu ở nhà thờ đại tôn ở xã Thanh Xuân, huyện Thanh Chương có ghi: “Hoàng sơ tổ Giáp Dần khoa Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân Đặc tiến Kim tử vinh lộc Đại phu Hình bộ Tả Thị lang, Bút Xuyên hầu Chu tướng công, tự Quang Trứ, sắc phong Dực bảo Trung hưng linh phù tôn thần”./.