Họ nhà mèo (Felidae) gồm các loài thú ăn thịt điển hình, thích nghi với phương thức bắt mồi sống. Chúng có thân hình cân đối; đầu tròn; cổ khá to; thân ngắn, thon; đuôi dài; dưới chân có nệm thịt, đi lại không gây tiếng động; vuốt dài, cong khoẻ, có thể co rụt; mắt tinh; tai thính; bộ răng chuyên hóa với chế độ ăn thịt sống.

Hầu hết các loài thú họ nhà mèo sống và săn mồi đơn lẻ (trừ sư tử) và đặc tính là rình con mồi rồi nhảy lên vồ (trừ báo săn là loài vừa chạy, vừa săn mồi). Trên thế giới đã ghi nhận có 34 loài thú thuộc họ nhà mèo, được chia thành 4 nhóm, trong đó: nhóm thú nhỏ gồm 28 loài (mèo nhà, mèo gấm, báo sư tử…, chúng không gầm được); nhóm thú lớn (sư tử, hổ, báo đốm đen và báo tuyết, chúng có thể gầm lên để biểu thị sức mạnh); hai nhóm còn lại mỗi nhóm một loài là báo săn và báo gấm (báo sao).

Hiện nay đã ghi nhận được 8 loài thú họ nhà mèo sống hoang dã ở Việt Nam gồm: hổ (Panthera tigris), báo hoa mai (Panthera pardus), báo gấm (Pardofelis nebulosa), báo lửa (Catopuma temminckii), mèo gấm (Felis marmorata), mèo rừng (Prionailurus bengalensis), mèo cá (Prionailurus viverrinus) và mèo ri (Felis chaus).

Các loài thú hoang dã thuộc họ mèo ngoài bộ lông đẹp và mềm mại còn có thể khai thác làm dược liệu quý nên chúng thường bị săn lùng ráo riết, trở thành những loài có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất. Trong sách đỏ Việt Nam (Viet Nam Red Book - 2008), nguy cơ đe doạ tuyệt chủng được chia thành 5 cấp theo thứ tự là: EN (Endangered - rất nguy cấp); VU (Vulnerable - sắp nguy cấp); NT (Near Threatened - sắp bị đe doạ); R (Rare - hiếm); T (Threatened - bị đe doạ) và K (Insuffciently Known - thiếu dữ liệu). Theo đó, họ nhà mèo có 4 loài ở cấp EN là hổ, báo hoa mai, báo lửa, mèo ri; có 2 loài cấp VU là là báo gấm, mèo gấm; có 1 loài ở mức R là mèo cá.

Hổ là loài thú được mệnh danh là chúa sơn lâm, được truyền tụng trong dân gian bằng những cái tên như: Cọp, Hùm, Khái (Việt); Tu xưa (Tày); Xưa cả (Thái); Dao môn (Mông)… Hổ sinh sống ở vùng Xibêri tới Caxpi (Liên Xô cũ), Afghanistan, Ấn Độ, Trung Quốc, Triều Tiên, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaixia, Inđônêxia và Việt Nam. Đây là loài thú lớn nhất trong họ mèo và có 9 phân loài, trong đó có 3 phân loài đã tuyệt chủng (hổ Bali, hổ Java, hổ Caspi). Hổ đực nặng từ 150-310kg, hổ cái nặng từ 100-160kg, dài thân từ 1.700-2.300mm, thân hình vạm vỡ, khoẻ mạnh và dữ tợn. Chúng có lông nền màu gạch tươi, có nhiều vằn đen to nhỏ không đều nhau vắt từ lưng xuống bụng; đuôi có nhiều vằn đen ngang; chân có 4 ngón. Hổ sống trong nhiều sinh cảnh khác nhau, thích hợp với rừng thứ sinh, rừng ven các bãi cỏ xa dân cư, không có nơi ở cố định, không biết trèo cây và kiếm ăn ban đêm (ở những vùng xa dân cư, chúng có thể săn cả ban ngày). Thức ăn của chúng là các loài thú như nai, hoẵng, lợn rừng, cầy…

Theo các nhà khoa học thì hổ ở nước ta hiện nay còn rất ít. Cả nước ước tính chỉ còn khoảng dưới 100 con, phân bố dọc khu rừng miền Tây giáp với nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào. Sự đe doạ tuyệt chủng loài hổ đến từ một số nguyên nhân sau:

- Nhận thức của người dân về loài hổ và việc bảo tồn chúng vẫn còn thấp, chưa thấy hết vị trí, tầm quan trọng của đa dạng sinh học. Vì vậy, tình trạng săn bắt hổ vẫn diễn ra rất ráo riết với nhiều hình thức như bẫy, bắn…

- Hổ là loài có giá trị thương mại rất lớn nên nạn buôn bán hổ và các bộ phận của nó vẫn diễn ra hàng năm với mức độ, thủ đoạn ngày càng phức tạp, tinh vi.

- Vùng sinh cảnh cho hổ ngày càng bị thu hẹp, chỉ có một ít khu bảo tồn đơn lẻ nên môi trường sống bị de doạ. Việc chặt phá rừng làm nương rẫy, cháy rừng, chuyển mục đích sử dụng của rừng sang trồng các loài cây khác… đang diễn ra nhanh chóng làm mất nơi cư ngụ, sinh sống của hổ và các loài động vật hoang dã khác.

- Nguồn thức ăn cho hổ là các loài động vật hoang dã nhưng cũng bị săn bắn quá mức, làm mất nguồn thức ăn nên sự tồn tại và phát triển của hổ trong thiên nhiên rất khó khăn.

- Các cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ rừng có lực lượng mỏng, yếu và thiếu nên chưa đủ khả năng, năng lực để ngăn chặn các hành vi buôn bán động vật hoang dã, trong đó có loài hổ. Việc xử lý các hành vi buôn bán, tiêu thụ động vật hoang dã còn nhẹ, chưa nghiêm.

- Các nhà hàng đặc sản thịt thú rừng vẫn tồn tại công khai hoặc lén lút ở tất cả các tỉnh, thành phố và thậm chí ngay các huyện miền núi nhưng vẫn không bị kiểm tra, loại bỏ.

- Đời sống của người dân ở vùng sâu, vùng xa còn gặp nhiều khó khăn cộng với tâm lý ỷ lại, phụ thuộc vào thiên nhiên nên vẫn tiếp tục chặt phá, khai thác, săn bắn các loài quý hiếm.

Bảo tồn được loài hổ là một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn, cần phải có sự chung tay của các cấp chính quyền và cộng đồng người dân sống ở tất cả các vùng từ thành thị, đồng bằng và miền núi. Trong đó cần thực hiện một số giải pháp sau:

1. Tăng cường nâng cao nhận thức cho cán bộ, nhân dân thấy được tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học. Tham quan, học tập kinh nghiệm cách thức bảo tồn hổ của các nước trong khu vực và quốc tế như Malaixia, Ấn Độ…

2. Kêu gọi các tổ chức quốc tế, trong nước đầu tư lập dự án bảo tồn loài hổ kết hợp với bảo tồn sinh cảnh, có phương pháp kiểm tra, giám sát, đánh giá sự tồn tại và phát triển của loài hổ trong khu vực sinh sống của chúng.

3. Mỗi người dân đều phải có ý thức bảo vệ rừng và nói không với việc sử dụng các bộ phận từ hổ như cao hổ cốt, da, lông, móng… và không ăn các đặc sản từ thịt các loài động vật hoang dã.

4. Ngăn chặn kịp thời, xử lý thật nghiêm khắc các hành vi buôn bán, vận chuyển, tiêu thụ hổ và các loài động vật hoang dã để nâng cao tính giáo dục, răn đe.

5. Tăng cường đội ngũ cán bộ kiểm lâm, Khu Bảo tồn thiên nhiên về số lượng và chất lượng, thường xuyên tổ chức thanh tra, kiểm tra các tụ điểm buôn bán, tàng trữ, các nhà hàng, khách sạn có sử dụng thịt thú rừng, xử phạt nặng và rút giấy phép hoạt động nếu vi phạm.

6. Cần di dời các hộ dân xâm lấn, sinh sống ở vùng lõi các Vườn Quốc gia, Khu Bảo tồn thiên nhiên, giảm thiểu tác động của con người vào các khu rừng đặc dụng này.

7. Tăng cường công tác quản lý nhà nước bảo vệ và phát triển rừng về quy hoạch, kế hoạch rừng và đất rừng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

8. Thực hiện lồng ghép các chương trình, dự án như Chương trình 134, 135, Chương trình 661, Nghị quyết 30a/CP… của Nhà nước nhằm xoá đói, giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, làm giảm áp lực chặt phá rừng, săn bắn động vật rừng bừa bãi.

Nghệ An là một trong những tỉnh có diện tích rừng lớn nhất cả nước với tổng diện tích đất lâm nghiệp 1.178.182,2ha. Rừng tỉnh ta rất đa dạng, phong phú về động - thực vật và được quy hoạch thành 3 loại. Trong đó có 3 khu rừng với tổng diện tích 170.003,7ha gồm: Vườn quốc gia Pù Mát, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống và Pù Hoạt. Ngày 20/9/2007, khu vực miền Tây Nghệ An được Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hoá Quốc tế (UNESCO) công nhận là khu dự trữ sinh quyển của thế giới với diện tích 1.303.285ha bao gồm 9 huyện miền núi (Con Cuông, Anh Sơn, Tương Dương, Quế Phong, Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Kỳ Sơn, Thanh Chương, Tân Kỳ). Đây là cơ hội để kêu gọi các tổ chức trong nước và quốc tế đầu tư bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học thuộc dãy sinh thái Trường Sơn, trong đó có loài hổ.

Năm Canh Dần 2010 - năm con hổ đã và đang đến với mỗi người dân Việt Nam. Theo quan niệm của các nước Á Đông, người sinh năm Dần thì bản tính mạnh mẽ, uy quyền. Người dân xem hổ là chúa của rừng xanh, biểu tượng của sức mạnh phi thường, dũng mãnh, nhanh nhẹn. Tuy nhiên, trong tương lai không xa, sự tồn tại của loài hổ Đông Dương trong thế giới tự nhiên ở nước ta khó có thể đảm bảo khi hàng năm có hàng trăm vụ săn bắn, buôn bán hổ. Muốn cho thế hệ con cháu chúng ta có thể chiêm ngưỡng được loài hổ thì ngay bây giờ chúng ta phải có kế hoạch hành động và đề ra chiến lược bảo tồn loài thú quý hiếm này trước khi quá muộn./.